|
TU DUYEN
(1915)
<gallery>
1915 Born in Bac Ninh
1935-1938 Graduated from the Indochina Fine Arts College.
Active and live in Ho Chi Minh City
1943 Successful invention and production of the first hand-stamping on silk painting.
The 1950's The "hand-staping on silk" by Tu Duyen was recognized nationwide
1955 His painting "Tran Binh Trong" won the first Fine Arts Prize (in southern Vietnam)
October,1998 Group exhibition in Brussel, held by the European Committee with funds and contributions of USD 1 million from European organizations and individuals. Travel to Italy, France, and Germany and close in 2000.
Public collections
Various museums at home and aboard.
Private collections
The US billionaire, Mr. Rockerfeller
Cambodian Royal Prince Sihanouk.
--
Tú Duyên, ông vẫn c̣n - như
một ngọn núi dũng mănh
Wednesday, February 25, 2009
Buổi trưa. Con đường Nguyễn Công Trứ, như bất cứ một con đường
nào ở trung tâm thành phố Sàig̣n ngày nay, cũng có cùng một h́nh ảnh, “cực kỳ ấn
tượng!” Đó là sự xô bồ, bát nháo của đám thị dân (đa số lao động,) hấp tấp, hối
hả trong nhu cầu tranh sống, như thể chỉ một vài ngày nữa thôi, tất cả sẽ biến
mất, ngay cá nhân chính họ. Trong khi đó, hai lề đường, cũng không ít những
người mệt mỏi ngồi lơ đăng trước những ly café hay nước giải khát, nơi những
chiếc ghế thấp, thuộc hàng chục “quán” café “dă chiến,” nháo nhác tranh phần
“hiện diện” với hàng chục xe gắn máy đủ loại.
Tháng Bảy. Sàig̣n thở hào hển với cơn nóng không chỉ chụp xuống
từ bầu trời không một vẩn mây mà, c̣n hầm hập bốc lên từ đám đông, trộn lẫn mùi
quần áo không thay, mùi khói xăng, dầu... được những tiếng c̣i hung hăn, không
ngớt khuếch tán, nện từng chập lên ngực thở, những người không quen.
Cũng buổi trưa. Cũng con đường Nguyễn Công Trứ, thuộc trung tâm
thành phố Sàig̣n ấy, có một căn nhà (gần như duy nhất,) mà, “mặt bằng” không hăm
hở bước vào thời “mở cửa” kinh tế.
Đó là căn nhà của lạc lơng, hiểu theo một nghĩa nào, như một “ốc
đảo’ của họa sĩ lăo thành Tú Duyên; cha đẻ môn Thủ Ấn Họa, đặc thù của người
Việt Nam.
Khi cánh cửa khép lại, người viếng thăm tác giả “Thà làm quỷ
nước Nam,” cảm thấy như ḿnh vừa bước vào một thế giới khác. Thế giới mà người
chủ nhân đặc biệt này, đă buộc thời gian phải ngừng lại, bên ngoài khung cửa hẹp
của “am thất” tinh thần và sáng tạo của ông.
Thời gian đóng băng? Hay một cuộc đời tưởng chừng đă trở thành
“Vang bóng một thời,” như những nhân vật trong tập tùy bút cùng tên, của nhà văn
Nguyễn Tuân?
Khác nhau chăng, nhân vật đó, vẫn ở cùng chúng ta, với nụ cười
đầm ấm, dịu dàng và một tinh thần minh mẫn, thẳm sâu. Người đó là họa sĩ Tú
Duyên, cha đẻ của trường phái Thủ Ấn Họa, Việt Nam.
Từ nơi chiếc bàn cũ, cổ, chất đầy những cuộn giấy tṛn mà chắc
là những bức thủ ấn họa, đây đó ngổn ngang hàng chục cuốn sổ tay vàng - với hàng
ngàn bức kư họa.
Trên chiếc ghế thấp, hất tṛng kính chỉ dùng tṛng kính lăo mầu
trắng, khi trả lời những câu hỏi của chúng tôi về hành tŕnh hội họa một đời của
ḿnh, Họa sĩ Tú Duyên cho biết, ông sinh ngày 20 tháng 12 năm 1915 tại làng Bát
Tràng huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh. Ông là con thứ tư của một gia đ́nh Nho Giáo,
thanh bần, nếu không muốn nói là nghèo. Năm 1935 ông theo học lớp dự bị trường
Mỹ Thuật Đông Dương, Hà Nội sở trường về kư họa, vẽ cho báo và tranh khắc gỗ.
Sau khi theo học được 3 năm th́ ông đành phải bỏ ngang v́, không thể t́m đâu ra
6 đồng tiền học phí mỗi tháng, chưa kể những chi phí khác. Ông nói:
“Trường Mỹ Thuật Đông Dương không dung tôi cho tới năm cuối cùng,
nhưng hội họa lại nuôi sống tôi, không chỉ từ thời gian nhập học, mà c̣n kéo dài
hết cuộc đời tôi nữa.”
Trả lời câu hỏi, với t́nh trạng tài chính khó khăn như vậy, tại
sao lại chọn con đường hiểm nghèo, là mộc bản, để rồi từ đó, sáng tạo môn Thủ Ấn
Họa. Người họa sĩ kỳ lạ, và, cũng kỳ tài, cho biết: “Lúc c̣n học ở trường Dự bị
Mỹ Thuật Dông Dương Hà Nội. Rất ít, hầu như không sinh viên nào chọn môn học làm
tranh trên bảng khắc gỗ v́ khó và công phu. V́ vậy tôi chọn môn này để có những
sáng tác độc đáo. Hơn nữa, có 2 bạn đồng học là họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ và họa sĩ
Nguyễn Sĩ Ngọc, tuy không theo học nhưng luôn khuyến khích tôi theo đuổi môn học
này.” Tôi thích đối đầu với khó khăn. Càng khó th́ càng hay và càng theo học sẽ
có nhiều cái lạ để sáng tác.
Về bút hiệu Tú Duyên, người viết bài này được hưởng một bất ngờ
thích thú khi nghe chính ông giải thích:
“Thời trẻ tuổi, tôi c̣n có một người bạn rất thân. Đó là anh Đỗ
Văn Tư. Bạn tôi thuộc gia đ́nh khá giả, có nhà và có công ăn việc làm đàng hoàng.
Trong khi tôi th́ nghèo , không nhà không cửa. Chúng tôi đă giao ước với nhau
rằng, mai sau, khi tôi ra trường, tôi và Tư sẽ cùng làm ăn với nhau. Tên
Tứ-Duyên ra đời từ chữ Tư Duyến. Tư là tên bạn tôi. Duyến là tên của tôi. Hai
chữ Tư Duyến nói trại lại thành Tứ Duyên. Nhưng khi vào Sàig̣n làm ăn, phải tiếp
xúc nhiều với người ngoại quốc; khi thấy họ gặp trở ngại lúc phát âm hai chữ 'Tứ-Duyên',
tôi đành phải bỏ bớt một số dấu, để trở thành... Tú-Duyên.”
Nói về nghệ thuật Thủ Ấn Họa, họa sĩ Trương Văn Ư, nguyên trưởng
khoa Trang Trí Thiết Ấn, thuộc trường Quốc Gia Trang Trí Mỹ Thuật, Gia Định,
trong một bài khảo cứu về mộc bản Việt Nam, đăng tải trên tạp chí TTMT số đề
tháng 11 năm 2005, Sàig̣n, cho biết, đại ư: Nghề in khắc gỗ ở Việt Nam, có từ
thời nhà Lư. Cụ thể là từ năm 1190, với thiền sư Tôn Tín Học khắc kinh trên ván.
Tới đời nhà Trần (1298-1332) chúng ta có sư Pháp Loa dùng bản gỗ để in kinh Địa
Tạng. Đến triều Lê Sơ (1443-1459) có tiến sĩ Lương Nhữ Học học nghề in khắc của
Trung Hoa, khi về ông truyền lại cho dân hai làng Hồng Lục và Liễu Chàng thuộc
tỉnh hải Dương.
Trương Văn Ư viết tiếp rằng, sau này “Tranh Đông Hồ xuất phát từ
thợ khắc in bùa chú, vàng mă và sau in khắc tranh dân gian Làng Đông Hồ nằm giáp
khu vực chùa Bút Tháp...”
Về sự khác biệt giữa tranh mộc bản dân gian và tranh Thủ Ấn Họa
của họa sĩ Tú Duyên, Trương Văn Ư nhấn mạnh:
“Khác với các loại tranh ấn mộc bản thông thường, chỉ có hai bản khắc gỗ phân
biệt: Bản nét và bản màu. Họa sĩ Tú Duyên đă tạo ra các tác phẩm có nhiều độ màu
qua kỹ thuật của ḿnh. Chẳng hạn như họa phẩm Trần B́nh Trọng, ông đă ‘nhân’ bản
đến 23 họa phẩm khác nhau, với mỗi bức là một sáng tạo riêng, màu sắc cũng khác
hẳn, tùy theo tâm tư t́nh cảm của lúc ấy.”
“Với những ngón tay đầy màu của anh thay cho bút cọ, đă tạo cho
sắc màu trên bản gỗ trở thành một bức tranh huyền ảo, một mảnh lụa tơ tầm được
đặt lên trên bản màu, dùng tay vuốt nhẹ và thỉnh thoảng ấn mạnh ḷng bàn tay một
vài chỗ cần thiết, xong gỡ lụa ra đưa sang bản khắc nét đă vô màu và cũng dùng
tay vuốt đều trên mảnh lụa cho đến lúc hoàn chỉnh. Xong nhắc tấm lụa lên đặt
trên mặt ván phẳng, săm soi và hoàn thiện với triện son và chữ kư một cách trịnh
trọng để hoàn tất tác phẩm này.”
Ở một đoạn khác, họa sĩ Trương Văn Ư khẳng định:
“Giữa năm 1953, ấn mộc bản cổ truyền có một bước thay đổi được
gọi là 'Thủ Ấn Họa' trên lụa mà người sáng tạo không ai khác, đó là họa sĩ Tú
Duyên.”
Bài viết của họa sĩ Trương Văn Ư nặng tính biên khảo, nên ông đă
không đề cập tới những nguồn cảm hứng lớn, làm thành linh hồn của hàng trăm tác
phẩm thủ ấn họa của Tú Duyên.
Với những nhà sưu tập tranh ở khắp nơi trên thế giới, có lẽ
không ai không nhận ra, có ba nguồn suối chính, làm thành thế giới tranh Tú
Duyên, đó là:
- Những nhân vật lịch sử. Điển h́nh như bức “Thà làm quỷ nước
Nam.”
- Từ ca dao, các tác phẩm cổ văn, như Truyện Kiều, Chinh Phụ
Ngâm Khúc... Điển h́nh là những bức tranh, bây giờ c̣n nhiều người nhớ tới, như
bức “Chẳng ham vựa lúa anh đầy- Tham năm ba chữ cho tầy thế gian (ca dao). Hoặc
“Mai cốt cách tuyết tinh thần” (Kim Vân Kiều - Cùng 29 bức khác, cũng đi ra từ
Truyện Kiều...) (Và...)
- Phụ nữ Việt Nam.
Giải thích về nguồn cảm hứng mạnh mẽ thứ ba, trong suốt cuộc đời
hội họa của ḿnh, họa sĩ Tú Duyên cho biết, ngay từ thời c̣n thơ ấu, ông đă có
ḷng yêu quư người mẹ sinh thành ra ông, cùng các chị và em gái của ông.
“Lớn lên, tôi c̣n cảm nghiệm thêm được một điều nữa là người phụ
nữ Việt Nam chịu rất nhiều thiệt tḥi trong đời sống xă hội, hàng ngày của họ...”
Chia sẻ của ông, khiến chúng tôi chợt nhớ, vào cuối thập niên
1950, đầu thập niên 1960 thời điểm “tung hoành” của một Tạ Tỵ (lập thể;) Duy
Thanh, Ngọc Dũng, Thái Tuấn... (sơn dầu); trẻ hơn (cũng sơn dầu) có những tên
tuổi như Nguyễn Trung, Đinh Cường, Đỗ Quang Em... Thời gian này cũng là thời
“đăng quang” của Lâm Triết và Cù Nguyễn... khi họ được trao huy chương vàng từ
những cuộc Triển Lăm Hội Họa Mùa Xuân, ở pḥng triển lăm Đô Thành (nằm tại ngă
tư đường Tự Do và Lê Lợi, Saig̣n), các họa sĩ này cũng vẽ chân dung thiếu nữ,
nhưng đó là những chân dung và những màu sắc phản ánh ảnh hưởng hội họa Tây
phương; th́ cũng tại pḥng triển lăm vừa kể, những bức tranh thiếu nữ Việt Nam,
với nón quai thao, áo tứ thân lộng lẫy kiêu hănh, tự tin bên trong khung kính
của những cuộc triển lăm cả tháng...
Tôi thấy hầu hết du khách ngoại quốc, nếu không bước hẳn vào
trong pḥng triển lăm th́, họ cũng phải dán mũi vào khung kính, để ngắm nghía,
trầm trồ, trước những bức thiếu nữ Việt Nam trên lụa của người họa sĩ độc đáo
này.
Bây giờ, sau gần nửa thế kỷ, không ai biết, lớp người ái mộ
Tú-Duyên-Thủ-Ấn-Họa ở đâu, về đâu...! Chỉ biết, riêng người làm thành trường
phái Tranh Thủ Ấn Họa, vẫn c̣n đây. Ông vẫn c̣n, như một ngọn núi dũng mănh, lầm
ĺ, trước mọi băo táp thời gian và thế sự. Ông vẫn bắt thời gian phải ngừng lại
bên ngoài khung cửa, căn nhà đường Nguyễn Công Trứ. Cũng như, chúng tôi tin, rồi
đây, những người viết lịch sử hội họa Việt Nam, sẽ không thể không ghi, dù chỉ
một câu ngắn ngủi:
“Họa sĩ Tú Duyên, cha đẻ của trường phái Thủ Ấn Họa Việt Nam.”
Và, khi ấy, ông chẳng những không hề là một thứ h́nh ma, bóng
quế, như những nhân vật trong “Vang bóng một thời” của Nguyễn Tuân. Mà, ông sẽ
sống vĩnh cửu, như ông đă từng một thời - một đời Tú Duyên, Việt Nam.
T. Phan
(California, tháng 9 năm 2008)
Nguoi-viet Online
http://www.nguoi-viet.com/
|
